Dekkerswald: de vele gedaanten van een zorgterrein

Verandering bood nieuwe kansen

Het ligt daar zo vredig, verscholen in de bossen tussen Groesbeek en Nijmegen, Dekkerswald. Het terrein kent een bewogen historie. Een geschiedenis waarin gezondheidszorg, welzijn, verandering en flexibiliteit een hoofdrol speelden. Iedere verandering bood weer nieuwe perspectieven.

Volksziekte nummer één
Het was volksziekte nummer een in Europa aan het begin van de twintigste eeuw: Tuberculose(tbc), vooral een longaandoening. Tienduizenden Nederlanders leden aan een ernstige vorm van tuberculose. Besmetting vond plaats door het inademen van kleine, in de lucht zwevende druppeltjes met daarin tuberkelbacillen die door de longtuberculose patiënten werden verspreid. Lang niet iedereen werd hier ziek van. Maar een groot deel van de bevolking was wel besmet. Onderschat de vernietigende kracht van tuberculose niet, tussen 1900 en 1960 overleden alleen al in Nederland een half miljoen mensen aan de ziekte.

Openluchtkuur
Men probeerde van alles om de infectieziekte te bestrijden. Lange tijd was een kuur in de open lucht, een gezonde, stille omgeving, aangevuld met lichaamsbeweging en een gezond dieet onder streng medisch toezicht de enige remedie. Voor zo’n kuur waren het hooggebergte en plaatsen aan zee uitermate geschikt. De sanatoria schoten daar dan ook als paddenstoelen uit de grond. Gaandeweg ontdekte men dat een bosrijke omgeving ook wonderen deed in het herstelproces van tuberculose patiënten. En zo kwam het dat op 16 oktober 1913 het sanatorium op Dekkerswald werd geopend onder grote publieke belangstelling. Het sanatorium bleef bestaan tot 1970 met een teruglopend aantal tuberculosepatiënten. Daarna werden andere bestemmingen gezocht voor de gebouwen en de faciliteiten van Dekkerswald. Parallel daaraan probeerde men in de eerste helft van de twintigste eeuw het aantal besmettingen te reduceren door patiënten in aparte centra onder te brengen en effectieve medicatie te vinden. Daarnaast wees men de bevolking op de gevaren van tuberculose.

Parallel met Corona
U herinnert het zich vast nog: de Coronacrisis. Corona was aanvankelijk moeilijk te bestrijden. Men zocht het aanvankelijk vooral in het verminderen van het sociale contact, thuiswerken, avondklok, en sluiting van de horeca. Covidpatiënten werden behandeld op geïsoleerde verpleegafdelingen en intensive care units. Ondertussen werd een vaccin ontwikkeld en kwam er langzamerhand meer informatie over Corona.

De oorlogsjaren
De oorlogsjaren 1940 – 1945 waren ook bewogen jaren op Dekkerswald. De ziekte tuberculose nam een enorme vlucht en dit vroeg om noodoplossingen. In 1942 opende men het Irenepaviljoen, vernoemd naar de oudste dochter van koningin Wilhelmina. Een daad van verzet? De Duitsers deden er in elk geval niet moeilijk over. Na de operatie Market Garden lag Dekkerswald in de vuurlinie. Zeker tot en met half februari 1945. Maar de zorg voor de patiënten ging onverdroten door. Vrouwen, kinderen en aan het bed gekluisterde zieken werden ondergebracht in de keldergangen, mannen en jongens leefden in de schuilloopgraven in het bos. Er werden ook veel gewonde militairen verpleegd. Aan de vooravond van het Rijnlandoffensief, begin 1945, was het terrein een groot legerkamp. Het lag vol met militair materieel, artillerie, munitie en soldaten. Zelfs veldmaarschalk Montgomery is hier geweest voor een inspectie van de troepen. Na de oorlog pakte men de draad zo goed en zo kwaad als het ging weer op. Maar de ziekte tuberculose was nog niet uitgewoed. Op Dekkerswald verrezen elf noodpaviljoens, de zogenaamde ‘Zweedsche barakken’. Dit betekende een uitbreiding van capaciteit met ongeveer 108 plaatsen. De dependance kreeg de naam Dekkerswald II en werd geopend op 7 december 1947.

De Zusters Onder de Bogen
Zonder liefdevolle zorg geen genezing. De verzorging van de patiënten werd op Dekkerswald lange tijd verricht door de Liefdezusters van de Heilige Carolus Borromeus uit Maastricht, ook wel de Zusters Onder de Bogen genoemd. Het was een zware taak die de dames met verve verrichtten. In 2007 kregen zij hiervoor de gouden erepenning van de gemeente Groesbeek.

Architectuur
Liefhebbers van architectuur kunnen hun hart ophalen bij het prachtige hoofdgebouw. Het is ontworpen door de Amsterdamse architect Eduard Cuypers. Hij liet zich inspireren door het sanatorium in het Duitse Treuenbrietzen. Het hoofdgebouw is middels galerijen verbonden met andere gebouwen. Door geldgebrek werden niet alle plannen meteen uitgevoerd, maar in de loop der jaren vond op Dekkerswald gestage uitbreiding plaats. Zo kreeg het hoofdgebouw een extra verdieping om meer inkomsten te genereren. Het historische gebouw is inmiddels een rijksmonument.

Een andere invulling
De sanatoriumkuur was net na de oorlog nog steeds de belangrijkste behandelkuur voor tuberculose: liggen en rusten. Daar kwam echter snel verandering in door de ontwikkeling van nieuwe medicatie. Het kuren in de open lucht speelde derhalve een steeds kleinere rol. Dat ging gepaard met een structurele daling van het aantal tuberculosepatiënten.

Dekkerswald zocht daarom naar een nieuwe invulling. Die werd gevonden in de oprichting van de Dr. Van Spanjekliniek, waar men astmapatiënten behandelde. Deze kliniek heette vanaf 1972 Irene 2. Daarna kwam er een tijdelijke vestiging van de afdeling dermatologie van het Radboud ziekenhuis en een samenwerking tussen het Radboudumc en het Medisch Centrum Dekkerswald onder de naam Universitair Longcentrum. In 2022 verhuisde de longzorg naar de nieuwe kliniek voor infectieziekten van het Radboud Ziekenhuis. Dekkerswald kende vervolgens nog de bestemming van een zorghotel en andere faciliteiten.

Nieuwe woonwijk
Dekkerswald kent dus een rijke historie van gezondheid en welzijn. Thans staat het Dekkerswald in het teken van een opmerkelijke transformatie. De komende jaren verrijst er een nieuwe woonwijk van ongeveer 395 woningen op het terrein. Op welke wijze zal het verleden van

Dekkerswald doorklinken in de nieuwe woonwijk? De bedoeling is in elk geval dat het een zorgzame buurt wordt, waar de mensen naar elkaar omkijken. Naast nieuwbouw komen er appartementen in het voormalige hoofdgebouw.

Flexibel
In 1913 begon het dus voor Dekkerswald met een sanatorium, vanwege de gezonde lucht, de rust en de ruimte. Hoe gezond is die lucht daar vandaag de dag nog is? Dat is een vraag. Maar één ding is zeker: het terrein en de daar gevestigde voorzieningen pasten zich van oudsher aan de veranderende tijden aan. Iedere verandering bood nieuwe kansen. Van een sanatorium naar onder andere een huidkliniek en de longafdeling van het Radboudumc naar een nieuwe woonwijk. Het kon en het kan er allemaal.

Bron: Toon Bosch, Leo van Bergen, Marie – Antoinette Willemsen en Jan Brabers. Dekkerswald 1913 – 2022, langdurige zorg in een golvend landschap. Boom uitgevers Amsterdam 2022. Dit boek is in 2022 verschenen ter gelegenheid van het vertrek van het Radboudumc uit Dekkerswald.